صاحب‌آباد؛ میراث فراموش‌شده‌ای که باید دوباره زنده شود

به گزارش آذرانجمن،هادی دادگر/ ضمن تشکر از شورای شهر و شهرداری تبریز در احیای باغشمال و عمارت شازده «کلاه فرنگی» پیشنهادی در رابطه با احیایی میدان حسن پادشاه«میدان صاحب الامر» که در دهه چهل به بهانه ایجاد خیابان دارایی از بین رفت.

احیای «صاحب‌ الامر یا صاحب اباد»؛ جراحی بزرگ شهرسازی برای بازگشت شکوه به قلب تاریخی تبریز

تبریز، کلان‌شهری که بخش عمده‌ای از اعتبار و پیشینه تمدنی خود را مدیون بافت تاریخی و بناهای باشکوه خود است، همچنان زخم‌های ناشی از تصمیمات ناپخته شهرسازی دهه‌های گذشته را بر تن دارد. در میان این جراحت‌های معماری، وضعیت «مجموعه و میدان حسن‌پادشاه» (صاحب‌آباد) بیش از هر اثر دیگری نیازمند توجه و بازآفرینی است؛ میدانی که روزگاری نماد اقتدار دوران آق‌قویونلو، قراقویونلو و صفویه بود، اما در دهه ۱۳۴۰ شمسی قربانی نگاهی سطحی به توسعه و مدرن‌سازی شهری شد. امروز با تکیه بر دانش فنی روز و اراده مدیریت شهری، وقت آن رسیده است که این شناسنامه هویت‌بخش با یک جراحی مهندسی دقیق احیا شود. شناسنامه یک تاراج تاریخی؛

میدان صاحب‌آباد چه بود و چه شد؟

میدان حسن‌پادشاه یا صاحب‌آباد، برای نزدیک به چهار قرن، قلب تپنده حکومتی ایران و بزرگ‌ترین میدان درباری، سیاسی و نظامی کشور بود. اسناد تاریخی و سفرنامه‌های جهانگردان بزرگ غربی نظیر شاردن و تاورنیه گواهی می‌دهند که این میدان با کاربری‌های چندگانه از جمله رژه نظامی، بازی چوگان، جشن‌های ملی و دادوستد، چنان عظمت و هندسه بی‌نظیری داشت که مستقیماً به عنوان الگوی اصلی ساخت میدان نقش‌جهان اصفهان مورد استفاده قرار گرفت. شاهکارهای معماری چون مسجد حسن‌پادشاه، مدرسه عالی نصریه و دارالامراض (بیمارستان بزرگ حکومتی) این فضای شهری را به یک مجموعه کامل رفاهی، مذهبی و علمی تبدیل کرده بود.

با این حال، در سال ۱۳۴۵ شمسی، به بهانه مسیرگشایی و با هدف مدرن‌سازی بافت سنتی، پروژه احداث «خیابان دارایی» دقیقاً از قلب این مجموعه تاریخی عبور کرد. این اقدام، میدان را به دو نیمه مجزا تقسیم نمود، حیاط و باغ تاریخی مسجد صاحب‌الامر را بلعید، پیوستگی معماری عناصر مجموعه را نابود کرد و در نهایت، یکی از باشکوه‌ترین فضاهای شهری جهان اسلام را به حاشیه یک محور مواصلاتی خودرویی و دکاکین تجاری تقلیل داد. در دهه‌های بعد نیز ساخت‌وسازهای ناهمگون، عملاً بقایای این اثر ۷۰۰ ساله را منزوی و مخروبه کرد.

راهکار فنی؛ جابجایی تراز ترافیکی و احیای سطح زمین

امروزه در مدرن‌ترین طرح‌های بازآفرینی شهری جهان، عبور خودرو از بافت‌های واجد ارزش تاریخی منسوخ شده و اولویت مطلق به پیاده‌راه‌سازی و بازگرداندن فضاهای جمعی به شهروندان داده می‌شود. برای نجات مجموعه حسن‌پادشاه و پیوند دوباره این بافت گسسته، یک پیشنهاد مشخص فنی و اجرایی وجود دارد.

• انتقال خیابان دارایی به زیر سطح و بازآفرینی کامل میدان در سطح زمین: در این طرح، بخشی از خیابان دارایی که هم‌اکنون از میان میدان عبور می‌کند، باید از طریق یک زیرگذر یا تونل فنی کم‌عمق به تراز منهای‌یک (زیرزمین) منتقل شود. با هدایت جریان ترافیک خودرویی به زیر زمین، تراز صفر (سطح زمین) کاملاً آزاد شده و اقدامات زیر را دگرگون می‌سازد.
• یکپارچه‌سازی و بازسازی هندسی: با حذف خودروها، دو نیمه جداشده میدان مجدداً به هم پیوند می‌خورند و امکان بازسازی هندسی میدان صاحب‌آباد بر اساس نقشه‌ها، متون و مینیاتورهای تاریخی فراهم می‌شود.
• تسهیل کاوش‌های باستان‌شناسی: با پیاده‌راه شدن سطح، بستر لازم برای تداوم کاوش‌های علمی، آواربرداری اصولی و مرمت سازه‌های نیمه‌مدفون مسجد و مدرسه نصریه به وجود می‌آید و این فضا می‌تواند به یک سایت‌موزه زنده و باز (Open-Air Museum) تبدیل شود.
• انضباط‌بخشی به جداره‌ها: جداره‌های ناهمگون و آشفتگی‌های بصری ناشی از دکاکین اطراف، باید طی یک برنامه بدنه‌سازی سنتی، با معماری بومی تبریز و آجرکاری‌های اصیل همسان‌سازی شوند تا هارمونی تاریخی مجموعه بازگردد.

دستاوردهای کلان برای پایتخت تاریخی ایران

اجرای این طرح، فراتر از یک پروژه عمرانی ساده، یک «کلان‌پروژه بازآفرینی هویت‌محور» است. احیای این میدان، پازل ناقص بافت تاریخی تبریز در مجاورت بازار بزرگ (که ثبت جهانی است) را کامل کرده و موقعیت این کلان‌شهر را در نقشه‌های گردشگری بین‌المللی به‌شدت ارتقا می‌دهد. از سوی دیگر، ایجاد یک پیاده‌راه عظیم تاریخی-فرهنگی، محرک قدرتمندی برای رونق اقتصاد گردشگری، توسعه صنایع دستی و کسب‌وکارهای محلی خواهد بود.

تبریز امروز بیش از هر چیز به فضاهای پیاده‌مدار برای تعاملات اجتماعی، رویدادهای فرهنگی و تنفس شهری نیاز دارد؛ صاحب‌آباد می‌تواند دوباره به این میعادگاه تبدیل شود.

انتظار می‌رود شورای اسلامی شهر و شهرداری تبریز، در گام نخست با تعریف طرح مطالعاتی امکان‌سنجی فنی و ژئوتکنیکی تبدیل خیابان دارایی به زیرگذر، شجاعت جراحی این بافت را به نمایش بگذارند تا این لکه تاریک از کارنامه شهرسازی گذشته پاک شده و شکوه صاحب‌آباد پس از نیم قرن غربت، دوباره به آغوش تبریز بازگردد.

انتهای پیام/