اولین مهد قانون خواهی و دموکراسی در ایران_تبریز

اولین رمان ایرانی در تبریز

مستشارالدوله

میرزا یوسف خان مستشارالدوله (۱۲۰۲–۱۲۷۴ ش / ۱۸۲۳–۱۸۹۵ م) دیپلمات، نویسنده و اصلاح‌طلب دورهٔ قاجار بود. او از نخستین روشنفکران قانون‌گرای ایران به‌شمار می‌رود و رسالهٔ مشهور «یک کلمه» را نگاشت که از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین متون آغاز مدرنیته و اندیشهٔ قانون اساسی در ایران یاد می‌شود. مستشارالدوله در مأموریت‌های متعدد دیپلماتیک در روسیه، قفقاز، فرانسه و انگلستان حضور داشت و در این سفرها با تحولات فکری و حقوقی اروپا از نزدیک آشنا شد.

وی در بازگشت به ایران با همکاری برخی اصلاح‌طلبان دربار، نخستین طرح‌های اولیهٔ قانون اساسی را تدوین کرد و در مقام معاونت وزارت عدلیه به اصلاحات حقوقی و اداری پرداخت. نوشته‌ها و نامه‌های او دربارهٔ ضرورت قانون، برابری مردم در برابر قانون، و محدودشدن قدرت مطلقهٔ شاه از مهم‌ترین صداهای اولیهٔ مدافع حکومت قانون در ایران است.

مستشارالدوله در نوشته‌های خود از استبداد قاجاری انتقاد می‌کرد و بر ایجاد آزادی، مساوات، تفکیک قوا، و نوسازی کشور تأکید داشت. انتشار «یک کلمه»، نگارش طرح راه‌آهن سراسری ایران (کتابچهٔ بنفش)، و ارتباط او با روشنفکرانی چون میرزا ملکم‌خان و میرزا فتحعلی آخوندزاده جایگاه او را در تاریخ اندیشهٔ ایران برجسته کرد.

انتقادهای آشکار او از حکومت موجب خشم ناصرالدین‌شاه شد و در سال ۱۲۷۰ ش به فرمان شاه بازداشت، به زنجیر و انفرادی افکنده و اموالش مصادره شد. مستشارالدوله پس از چهار سال حبس در ۱۲۷۴ ش (۱۸۹۵ م) در زندان درگذشت.