نگاهی به اقتصاد رفتاری و تجربه ایران؛
چرا همزمان با تورم، کافهها شلوغتر میشوند؟
در حالی که تورم قدرت خرید خانوارها را کاهش داده، کافهها و رستورانها همچنان مملو از مشتریاند. این تناقض ظاهری، از نگاه اقتصاد رفتاری نشانه رونق نیست، بلکه میتواند بازتاب تغییر الگوی مصرف در شرایط نااطمینانی اقتصادی و گرایش مردم به لذتهای کوتاهمدت باشد.
به گزارش آذرانجمن، در نگاه نخست، شلوغ بودن کافهها و رستورانها در شرایطی که مردم از کاهش قدرت خرید و افزایش هزینههای زندگی گلایه دارند، تناقضآمیز به نظر میرسد. اما پژوهشهای اقتصاد رفتاری نشان میدهد این پدیده نهتنها عجیب نیست، بلکه در بسیاری از اقتصادهایی که دورههای طولانی تورم یا رکود را تجربه کردهاند، قابل مشاهده است.
نمونه شناختهشده این الگو، یونان پس از بحران مالی سال ۲۰۰۸ است. بررسیهای اقتصادی نشان میدهد که با وجود کوچکتر شدن اقتصاد این کشور نسبت به دوران پیش از بحران و کاهش قدرت خرید خانوارها، بخش خدمات غذایی، کافهها و رستورانها همچنان از معدود بخشهای روبهرشد اقتصاد بودند.
علت این موضوع را اقتصاددانان در تغییر رفتار مصرفکنندگان جستوجو میکنند؛ جایی که مردم به دلیل کاهش امید به سرمایهگذاریهای بلندمدت، بخشی از درآمد خود را به تجربههای کوتاهمدت و لذتهای در دسترس اختصاص میدهند. (Bank of Greece)
آیا همین الگو در ایران نیز دیده میشود؟
پژوهش دانشگاه منچستر درباره تجربه زندگی خانوارهای ایرانی در شرایط تورمی نشان میدهد تورم مزمن، احساس نااطمینانی نسبت به آینده را افزایش داده و بسیاری از خانوادهها را در برنامهریزی بلندمدت با مشکل مواجه کرده است. (Research Explorer)
از سوی دیگر، مطالعات رفتار مصرفکننده در ایران نشان دادهاند که هنگام انتخاب کافه و رستوران، «ارزش لذتبخش» (Hedonic Value) در کنار کارکرد خدمات، نقش مهمی در تصمیم افراد دارد؛ یعنی مراجعه به کافه صرفاً برای نوشیدن قهوه نیست، بلکه تجربهای برای کاهش فشار روانی، تعامل اجتماعی و ایجاد احساس رضایت محسوب میشود. (ResearchGate)
اقتصاد رفتاری چه توضیحی ارائه میدهد؟
اقتصاد رفتاری این پدیده را با مفاهیمی مانند «ترجیح حال بر آینده» و «مصرف جبرانی» توضیح میدهد.
وقتی افراد احساس میکنند با درآمد فعلی امکان خرید خانه، خودرو یا حتی حفظ ارزش پسانداز خود را ندارند، انگیزه برای انباشت سرمایه کاهش پیدا میکند. در چنین شرایطی، بخشی از درآمد به جای ذخیره شدن، صرف تجربههایی میشود که دستکم در کوتاهمدت کیفیت زندگی را بهبود میبخشند؛ مانند رفتن به کافه، رستوران یا سایر تفریحات کمهزینه.
در واقع، برای بسیاری از افراد، پرداخت هزینه یک فنجان قهوه یا یک وعده ساده بسیار دستیافتنیتر از سرمایهگذاریهایی است که هر روز دور از دسترستر میشوند.
چرا کافهها همچنان شلوغاند؟
کارکرد کافهها نیز در سالهای اخیر تغییر کرده است. این فضاها دیگر تنها محل صرف نوشیدنی نیستند؛ بلکه به محیطی برای دیدار دوستان، جلسات کاری، کار با لپتاپ، مطالعه و حتی گذراندن اوقات فراغت تبدیل شدهاند. از سوی دیگر، در مقایسه با بسیاری از تفریحات دیگر، هزینه حضور در کافه هنوز برای بخشی از جامعه قابل پرداختتر است.
در نتیجه، افزایش مراجعه به کافهها الزاماً به معنای بهبود وضعیت اقتصادی یا افزایش رفاه نیست؛ بلکه میتواند نشانهای از تغییر الگوی مصرف در شرایط تورمی باشد؛ تغییری که در آن، مردم به جای برنامهریزی برای اهداف بلندمدت، به سمت تجربههای کوتاهمدت و لذتهای کوچک حرکت میکنند.
بنابراین، شلوغ بودن کافهها در شرایط تورم را نمیتوان نشانه رونق اقتصادی دانست. برعکس، این پدیده ممکن است بازتابی از کاهش امید به سرمایهگذاریهای بلندمدت، افزایش نااطمینانی اقتصادی و تغییر رفتار مصرفکنندگان باشد؛ الگویی که پیشتر در کشورهایی مانند یونان مشاهده شده و برخی شواهد پژوهشی نیز نشان میدهد میتوان ردپای آن را در رفتار مصرفی بخشی از جامعه ایران مشاهده کرد. با این حال، برای اثبات قطعی این رابطه در ایران، انجام پژوهشهای میدانی و آماری اختصاصی ضروری است.
انتهای پیام/
نسیم ادیب
نظرات