«قوپوز» شناسنامه مردم آذربایجان

گروه فرهنگ و هنر آذرانجمن؛ ساز قوپوز یکی از قدیمی ترین سازهای جهان است که مورخین تخمین می‌زنند این ساز حدود ۴۶۰۰ سال قبل از میلاد ساخته شده باشد. آثار کشف شده در منطقه قوبوستان جمهوری آذربایجان که تصاویری از آشیق ها و ساز قوپوز در دیواره های سخره های باستانی را نشان می‌دهد نیز گواه این ادعا است که این ساز یکی از قدیمی ترین ساز های ساخت بشر است.

با توجه به اهمیت ساز قوپوز و اینکه آشیق‌ها همچنان در جامعه آذربایجان جایگاه و هویت خود را حفظ کرده و به بیان کننده افکار و آرزوهای مردم عادی اجتماع می‌پردازند، الزامیست که مردم نیز به حفظ آن توجه کرده و در جهت معرفی آن به جهانیان تلاش کنند.

در همین راستا با فرخ مهدی پور هنرمند پیشکسوت عرصه موسیقی آشیقی آذربایجان گفتگویی داشته‌ایم و در خصوص مراحل ساخت ساز «قوپوز» و همچنین اهمیت این ساز و موسیقی منحصر به فرد با او گفتگویی انجام داده ایم‌.

در بازدیدی که از کارگاه ساخت ساز فرخ مهدی پور داشتیم از او درباره مراحل ساخت ساز قوپوز پرسیدیم. او در اینباره توضیح می‌دهد: ساز آشیقی یا همان قوپوز که عموماً با تک لغت «ساز» شناخته می‌شود، اصولا در یک پروسه زمانی طولانی مدت تهیه می‌شود اما اکنون شاهد هستیم که برخی از سازبندان طی یک ماه و کمتر نیز ساز قوپوز می‌سازند که به آنها ساز بازاری می‌گویند، اما اگر بخواهیم در انتخاب چوب و طراحی ساز ظرافت ایجاد کنیم و ساز عمر بالا و صدای زیبایی داشته باشد طبیعتاً باید زمان بیشتری برای ساخت ساز گذاشته شود.

این هنرمند نام آشنای آذربایجانی در خصوص اجزای تشکیل دهنده ساز قوپوز می‌گوید: قوپوز از سه قسمت کلی تشکیل می‌شود. «چاناق‌» یا بدنه، «قول» یا دسته و قسمتی که دسته و بدنه را به هم وصل می‌کند که این قسمت نیز «بئچه» نام دارد.

او ادامه می‌دهد: اجزای جزئی ساز قوپوز نیز شامل، آشیق‌ها، سینه، خرک، پرده و «تل» سیم می‌شود. آشیق‌ ها بالای دسته قرار می‌گیرند و نت‌های موسیقی با آن‌ها تنظیم می‌شود. پرده‌ها نیز روی دسته قرار می‌گیرند و نت‌های موسیقی را از هم جدا می‌کنند. همچنین سه خرک در قسمت بالای دسته، روی سینه و قسمت چاناق قرار می‌گیرد و سیم ها نیز بر روی آشیق و خرک‌ها قرار می‌گیرد.

آشیق مهدی پور بیان می‌کند: نوع چوب مورد استفاده در ساز قوپوز از درخت‌های گردو و انگور می‌باشد بطوری که قسمت بدنه یا «چاناق‌» ساز از جنس چوب انگور و قسمت دسته یا «قول» از درخت گردو تهیه می‌شود. چوب ‌مورد استفاده اولا در یک پروسه طولانی بین یک سال تا پنجاه ساله خشک می‌شود و بعد از آن چوب خشک شده برش داده می‌شود.

او اضافه می‌کند: چوب‌های برش داده شده «چاناق» ساز در آب جوش حرارت می‌بیند و بعد از آن با دستگاه خم کن حالت داده می‌شود. بعد از طی این مراحل که ساختمان ساز تکمیل می‌شود، صفحه ساز که از جنس توت می‌باشد بر روی چاناق قرار می‌گیرد که می‌تواند از تخته یک تکه یا چند تکه باشد.

فرخ مهدی پور اشاره می‌کند: بعد از طی این مراحل که ظاهر اصلی ساز نسبتا تکمیل شده، با ابزارآلات مخصوص، ساز ساییده « یونولماق» می‌شود و بعد با سمباده حالت داده شده و در مرحله آخر با لاک الکل رنگ براقی به ساز قوپوز داده می‌شود که این عمل نیز در برخی سازها انجام نمی‌شود و ساز به مرور زمان تغییر رنگ می‌دهد.

هنرمند پیشکسوت موسیقی آشیقی با بیان اینکه تفاوت های ظاهری زیادی در ساز‌‌ قوپوز شهرهای مختلف آذربایجان و حتی ترکیه و جمهوری آذربایجان وجود ندارد، می‌افزاید: قوپوزهای ساخته شده در منطقه همدان و ساوه، اراک، قم و… با سازهای منطقه آذربایجان تفاوت جزیی دارند. این تفاوت ها در کوک، تعداد سیم‌ها و فواصل پرده قابل مشاهده است؛ همچنین سازهای مذکور در شکل و اندازهٔ کاسه و صفحه تفاوتی اندک با هم دارند.

مهدی پور عنوان می‌کند: قبلا روی بسیاری از سازهای آشیقی تزییناتی از جنس صدف یا استخوان دیده می‌شد که به مرور زمان این تزئینات حذف شدند و استفاده کمتری از این تزئینات شد. دو دلیل عمده سبب حذف این تزیینات از ساز‌ها شده اند، اولی اینکه این تزیینات صرفا جنبه زیبایی داشتند و در کیفیت صدای ساز تاثیری نداشتند و دوم اینکه هزینه بالای صدف‌کاری کردن ساز کم‌کم این تزیینات را از روی ساز قوپوز حذف کرد.

وی در خصوص اینکه ساز قوپوز برای اولین بار در تبریز توسط چنگیز مهدی پور نت نویسی شده، بیان می‌کند: قبلا در جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروری برخی موسیقی‌های آشیقی «هاوا» بر روی پیانو نت شده بود اما تا قبلا از چنگیز مهدی پور کسی آهنگ های آیشیقی را بر روی ساز قوپوز نت‌نویسی نکرده بود. اما او برای اولین با این کار را کرد و اکنون کتاب‌های «مکتب ساز قوپوز» در دو جلد در کتاب فروشی ها موجود می‌باشد.

مهدی پور در خصوص میزان رغبت جوانان و نسل جدید به موسیقی آیشیقی و ساز قوپوز خاطرنشان می‌کند: در گذشته وقتی در شهرهای تهران و تبریز کارگاه های موسیقی برگزار می‌کردم، عمدتا افراد میانسال برای آموزش موسیقی مراجعه می‌کردند، اما اکنون در بین جوانان نسبت به ساز قوپوز اشتیاق و شوق خاصی دیده می‌شود که در این خصوص باید هنرمندان موسیقی آشیقی فعال تر باشند و با برگزاری کارگاه های آموزشی و یا کنسرت ها در گسترش این موسیقی تلاش کنند.

وی در پایان ضمن تقدیر از پایگاه خبری آذرانجمن در ارج نهادن به فرهنگ و موسیقی آذربایجان تاکید می‌کند: نسل امروز به موسیقی های متفاوتی گرایش دارند و روزانه موسیقی‌های زیادی مربوط به ملل مختلف را می‌شنود و با آنها ارتباط برقرار می‌کنند، که البته این موضوع هیچ مانعی ندارد و اتفاق خوبی نیز می‌باشد، اما ساز قوپوز با این پیشینه‌ی چندین هزار ساله، شناسنامه مردم آذربایجان می‌باشد و پدران ما تمام عشق‌‌ها، آرزوها، غم ها، جدایی ها و شادی هایشان را با این ساز ابراز کرده‌اند و از نواها و موسیقی این ساز،‌ روح خود را سیراب کرده‌اند، بنابراین ما نیز باید در انتقال آن به نسل‌های بعد و معرفی این ساز تلاش کنیم.

مصاحبه: عاطف احدپور

انتهای پیام/